વરસાદ મગફળી લઈ ગયો. બાજુના પાકે આખા વર્ષની કમાણી આપી.

દામજીભાઈ લખાભાઈ ઠુમ્મર રાજકોટ જિલ્લાના કોટડા સાંગાણી તાલુકાના જૂના રાજપીપળામાં ૧૨.૫ વીઘા જમીન ખેડે છે. વર્ષોથી તેઓ એ જ કરતા આવ્યા જે આસપાસના મોટાભાગના ખેડૂતો કરે છે — એક પાક, એક લણણી, એક આવક.

આ ચાલે છે, જ્યાં સુધી ન ચાલે. અનિયમિત ચોમાસું કે નિષ્ફળ પાક વર્ષની આવક ઘટાડતો નથી — તે આવક જ ખતમ કરી નાખે છે.

શું બદલાયું

સંસ્થાએ તેમને ૨ કિલો તુવેરનું બિયારણ આપ્યું અને અંતર, બે પાકની સાથે વાવણી તથા ઓછા ખર્ચે વ્યવસ્થાપનની તાલીમ આપી. તેમણે અગાઉ ક્યારેય મગફળીની બાજુમાં તુવેર વાવી નહોતી. તેમણે બે એકરમાં તે અજમાવ્યું.

પછી વરસાદ આવ્યો

લણણી પહેલાં જ કમોસમી વરસાદ આવ્યો અને મગફળીને નુકસાન કરી ગયો.

ઉત્પાદન સામાન્ય ૪-૫ મણ પ્રતિ વીઘાથી ઘટીને લગભગ ૨ મણ થઈ ગયું. એક જ પાક હોય તેવા વર્ષે આ જ આખી વાત હોય — અને આખું નુકસાન પણ.

પણ જે વરસાદે મગફળી બગાડી, તે જ તુવેરને માફક આવ્યો — ૩.૮ મણ પ્રતિ વીઘા.

બંને પાકે શું કમાવી આપ્યું

પાક	૨ એકરનું ઉત્પાદન	આવક
મગફળી	૧૦ મણ	₹૭૨,૬૦૦
તુવેર	૧૯ મણ	₹૧,૪૨,૫૦૦
કુલ		₹૨,૧૫,૧૦૦

જે પાક તેમણે અગાઉ ક્યારેય વાવ્યો નહોતો, તેણે તેમના મુખ્ય પાક કરતાં લગભગ બમણી કમાણી આપી — અને એ પણ જે વર્ષે મુખ્ય પાક નિષ્ફળ ગયો.

આ કેમ કામ કરે છે

એક જ ખેતરમાંથી બે આવક, એટલે એક પાક માટે ખરાબ મોસમ આખા ઘર માટે ખરાબ મોસમ બની જતી નથી. તુવેરને ઓછું પાણી અને ઓછી માવજત જોઈએ, એટલે બીજો પાક નિભાવવાનો ખર્ચ ઓછો રહે છે. અને જે જોખમ પહેલાં આખેઆખું હવામાન પર હતું, તે હવે અલગ-અલગ સ્થિતિમાં નિષ્ફળ જતા બે પાક વચ્ચે વહેંચાઈ જાય છે.

વરસાદે એક પાકને નુકસાન કર્યું, પણ બીજો પાક અમારી આર્થિક સલામતી બની ગયો.

બીજા ખેડૂતો માટે દામજીભાઈનું પોતાનું તારણ — ક્યારેય એક જ પાક પર આધાર ન રાખો. યોગ્ય આયોજન કરો તો એક ખેતર તમને બે વાર કમાવી આપી શકે.