પંચવડા, જસદણ, રાજકોટ
પોતાની કોઈ આવક નહોતી, ત્યાંથી મહિને ₹૮,૦૦૦ સુધી
શીતલબેન દેસાણી ઘરની બહાર કામ કરી શકે તેમ નહોતાં. હવે ઘરમાં રહીને જ બે આવક છે — કૃષિ સખી તરીકે અને કારીગર તરીકે.
વાર્તા વાંચો
બધા કાર્યક્રમો
આજીવિકા અને સશક્તિકરણ
માત્ર કૌશલ્યથી ઘરની આવક બદલાતી નથી. તેની સાથે જોડાવા માટે એક જૂથ, શરૂઆત માટે ધિરાણ, ખરીદનારા ગ્રાહકો, અને કમાણી પોતાની પાસે રાખી શકાય એટલી ઘરમાં પ્રતિષ્ઠા જોઈએ. અમે ચારેય પર કામ કરીએ છીએ.
સમસ્યા
વર્ષોથી ગ્રામ્ય ભારતમાં કૌશલ્ય તાલીમની સફળતા તાલીમ મેળવેલી મહિલાઓની સંખ્યા પરથી માપવામાં આવે છે. પરંતુ અમારા માટે આ યોગ્ય માપદંડ નથી. જે ગામમાં ગ્રાહકો નથી અને વ્યવસાય શરૂ કરવા માટે મૂડી નથી, ત્યાં સિલાઈનું પ્રમાણપત્ર આવક ઊભી કરતું નથી—માત્ર એક પ્રમાણપત્ર આપે છે. તેથી અમે તાલીમથી નહીં, પરંતુ બજાર અને વેચાણથી પાછળની તરફ આયોજન કરીએ છીએ: ઉત્પાદન કોણ ખરીદશે, વ્યવસાય શરૂ કરવા કેટલો ખર્ચ થશે અને આવક થયા પછી ઘરમાં નાણાં પર નિયંત્રણ કોનું રહેશે. અમારા માટે સાચું પરિણામ છે—કૌશલ્યથી ટકાઉ આવક સુધીની સફર.
- ૪૨.૩%
- ભારતમાં કામ કરતી ગ્રામીણ મહિલાઓ જે પરિવારના ધંધામાં વગર વેતને મદદ કરે છે પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે, ૨૦૨૩-૨૪
- ૫૭.૪%
- સ્વરોજગાર ધરાવતી ગ્રામીણ મહિલાઓ જે વગર વેતનની પારિવારિક કામદાર છે — ૬૭%થી ઘટ્યું, છતાં બહુમતી પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે, ૨૦૨૩-૨૪
અમે શું કરીએ છીએ
જે બજાર છે તેના માટે તાલીમ
અમે નવી મૂલ્ય શૃંખલા શોધવાને બદલે પહેલેથી ચાલતી સ્થાનિક શૃંખલાઓમાં — ઇમિટેશન જ્વેલરી, સિલાઈ, ખાદ્ય ઉત્પાદન — મહિલાઓને જોડીએ છીએ.
કોઈને એકલા તાલીમ ન આપો
એકલી તાલીમ પામેલી મહિલા સામાન્ય રીતે અટકી જાય છે; સ્વસહાય જૂથ તરીકે તાલીમ પામેલી ચાલુ રાખે છે, કારણ કે હાજરી સામાજિક બની જાય છે. ધિરાણ જોડાણ પણ જૂથ મારફતે આવે છે.
નોકરી નહીં, માલિકી
એક પાર્લર, એક સિલાઈ એકમ, એક ખાદ્ય ધંધો. નાના, અને એટલે મહત્વના કે માલિક નફો પોતાની પાસે રાખે છે — બીજા કોઈએ નક્કી કરેલું વેતન નહીં.
અમે ક્યાં કામ કરીએ છીએ
અમરેલી, ગીર સોમનાથ, રાજકોટ, જૂનાગઢ અને ભાવનગર. માર્ચ ૨૦૨૫ સુધીના આંકડા.
- સ્વસહાય જૂથ
- ૨૪૦
- તાલીમ પામેલી મહિલાઓ
- ૩,૦૦૦+
- ચાલુ સાહસો
- ૮૭
- જિલ્લા
- ૫
મુખ્ય બાબતો
- વ્યાવસાયિક તાલીમ — સિલાઈ, બ્યુટી સેવાઓ, હસ્તકલા, ગૃહ ઉદ્યોગ
- સ્વસહાય જૂથો અને નાણાકીય જોડાણ
- ગ્રામીણ મહિલાઓ માટે ડિજિટલ અને નાણાકીય સાક્ષરતા
- પશુપાલન અને ડેરી આજીવિકા
- સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા સહાય
- યુવા રોજગારક્ષમતા અને ગ્રામીણ વ્યવસ્થાપન અનુભવ
શું બદલાયું
માત્ર આંકડો પોતે પરિણામ નથી. અહીં દર્શાવેલો દરેક આંકડો શું વાસ્તવિક પરિવર્તન આવ્યું તે અને તેની માહિતી ક્યાંથી મેળવવામાં આવી છે તે સ્પષ્ટ કરે છે.
૧,૦૧૬
ઇમિટેશન જ્વેલરી માટે વર્કસ્ટેશન અને ટૂલકિટ મેળવનારી મહિલાઓ
મહિલાઓ કામ તો પહેલેથી જ કરતી હતી; અમારો હેતુ તેમને કામ આપવાનો નહીં, પરંતુ કામ કરવાની પરિસ્થિતિ અને ઉત્પાદકતા સુધારવાનો હતો. યોગ્ય વર્કસ્ટેશન અને સાધનો દ્વારા તેમની દૈનિક આવકમાં વધારો થયો, શારીરિક તકલીફ ઘટી અને આજીવિકા વધુ ટકાઉ બની.
SSKK વાર્ષિક અહેવાલ ૨૦૨૫-૨૬
₹૪ લાખ → ₹૭ લાખ
જૂનાગઢ રક્તપિત્ત વસાહતના પાંચ યુવાનોના મંડપ ધંધાનું ટર્નઓવર
તેમણે ₹૨.૦૫ લાખની સરકારી લોન મેળવી, ₹૧૩ લાખની મિલકત ઊભી કરી અને સાત પરિવારનું ભરણપોષણ કર્યું. પરિવારોના મતે આવક કરતાં આ વધુ મહત્વનું હતું: ધંધાએ તેમને સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં એવી જગ્યા આપી કે લોકોને તેમની સાથે વ્યવહાર કરવો પડે.
સાસાકાવા ઇન્ડિયા લેપ્રસી ફાઉન્ડેશન કાર્યક્રમ, ૨૦૧૩-૨૦૧૮
૪૦
પાયલબેન માલવીએ તાલીમ આપેલી મહિલાઓ — પોતે તાલીમાર્થી
તેમણે પોતાના ગ્રાહકો વહેંચ્યા જેથી પહેલા દિવસથી કામ મળે, અને પોતાનાં સાધનો વાપરવા દીધાં જ્યાં સુધી તેઓ પોતાનાં ન ખરીદી શકે. બીજો કોર્સ ચલાવ્યા વગર એક તાલીમ પામેલી મહિલા ચાળીસ કમાતી મહિલાઓ બની.
બેટર કોટન કૌશલ્ય ઘટક, ઢોકડવા
૭૨
માર્ચ ૨૦૨૫માં ગણાયેલા, હજુ ચાલુ મહિલા-સંચાલિત સાહસો
૨૦૨૨-૨૩થી શરૂ થયેલી પહેલો આજે પણ કાર્યરત છે—ઇનપુટ સેન્ટરો, સિલાઈ એકમો અને બ્યુટી પાર્લરો. અમારા માટે સફળતાનો સાચો માપદંડ માત્ર વ્યવસાય શરૂ કરાવવો નથી; બે-ત્રણ વર્ષ પછી પણ તે વ્યવસાય સ્વતંત્ર રીતે ટકી રહ્યો છે કે નહીં, એ વધુ મહત્વનું છે. કારણ કે વ્યવસાય શરૂ કરવો સરળ ભાગ છે—તેને ટકાઉ બનાવવો સાચો પડકાર છે.
SSKK બેટર કોટન માસિક અહેવાલ, માર્ચ ૨૦૨૫
૧,૦૪૮
કામ પરના પોતાના હકો વિશે તાલીમ પામેલી મહિલા ખેતમજૂરો
તેમાંથી ૮૧૦ મોસમી અને ૧૩૭ સ્થળાંતરિત છે — એટલે એવી મજૂરો જેમને લઘુતમ વેતન ખબર હોવાની કે માગી શકવાની શક્યતા સૌથી ઓછી છે. તાલીમમાં સમાન વેતન, સતામણી, કામના સ્થળે સ્વચ્છતા અને જંતુનાશકના સલામત ઉપયોગનો સમાવેશ થયો.
SSKK બેટર કોટન માસિક અહેવાલ, માર્ચ ૨૦૨૫
૨,૩૦૦
આરોગ્ય અને વીમા યોજનાઓ સાથે જોડાયેલી વ્યક્તિઓ
દરેક વ્યક્તિ પહેલેથી પાત્ર હતી અને ક્યારેય દાવો કર્યો ન હતો. ફેરફાર ગામમાં નવા પૈસા આવવાનો નથી — એ પૈસા ગામના હકના હતા અને મળતા ન હતા.
SSKK કાર્યક્રમ નોંધ, માર્ચ ૨૦૨૫ સુધી
અમે કેવી રીતે જાણીએ છીએ — અને શું નથી જાણતા
કેટલાંને તાલીમ મળી અને કેટલાં જૂથ બન્યાં તે ગણવું સહેલું છે, અને એટલે જ આ ક્ષેત્રમાં એ આંકડા વધારીને કહેવાય છે. અમે વ્યવસ્થિત રીતે નોંધતા નથી તે છે તાલીમના બાર મહિના પછીની આવક, અને એક વર્ષ પછી કમાણી પર મહિલાનો કેટલો કાબૂ રહે છે. બંને અઘરાં છે અને બંને વધુ મહત્વનાં છે.
અત્યાર સુધીનાં પરિણામો
- વ્યવસાય અને નાણાકીય સાક્ષરતામાં તાલીમ પામેલી મહિલાઓ માર્ચ ૨૦૨૫ સુધી સંચિત
- ૩,૦૦૦+
- આજીવિકા પ્રવૃત્તિમાં જોડાયેલી મહિલાઓ રિલાયન્સ ફાઉન્ડેશન કાર્યક્રમ, રાજકોટ
- ૩,૪૦૦
- સહાય પામેલાં સ્વસહાય જૂથો
- ૨૪૦
- ડિજિટલ સાક્ષરતા તાલીમ પામેલી મહિલાઓ
- ૧,૩૫૦
- આરોગ્ય અને વીમા યોજનાઓ સાથે જોડાયેલા લોકો
- ૨,૩૦૦
- નવા ગ્રામીણ ઉદ્યોગો કુલ ૮૭ ઉદ્યોગો ચાલુ
- ૪૪
તાલીમ સાથે શું જોડાયેલું છે
૩,૦૦૦થી વધુ મહિલાઓએ સિલાઈ, બ્યુટી સેવા, હસ્તકલા અને ગૃહ ઉદ્યોગમાં તાલીમ લીધી છે. ફરક પાડે છે તેની સાથે જોડાયેલી બાબતો: ૨૪૦ સ્વસહાય જૂથ; ધિરાણ જોડાણ, જેથી પહેલી સાધન ખરીદી શાહુકારના પૈસે ન થાય; ૧,૩૫૦ મહિલાઓને ડિજિટલ અને નાણાકીય સાક્ષરતાની તાલીમ, કારણ કે UPI ચુકવણી લેવી અને લોનનું પત્રક વાંચવું હવે ધંધાનો જ ભાગ છે; અને ૨,૩૦૦ વ્યક્તિને સામાજિક સુરક્ષા સાથે જોડાણ.
રાજકોટ જિલ્લામાં ૩,૪૦૦ મહિલાઓ આજીવિકા પ્રવૃત્તિમાં અને ૪૫૦ ઇમિટેશન જ્વેલરી કામમાં જોડાયેલી છે.
IADLE — ગીર સોમનાથના કિનારે પાંચ ગામ
એપ્રિલ ૨૦૨૫થી અમે અઝીમ પ્રેમજી ફાઉન્ડેશન સાથે Integrated Agricultural Development and Livelihood Enhancement (IADLE) ચલાવીએ છીએ — માર્ચ ૨૦૨૮ સુધીની ત્રણ વર્ષની ₹૨.૬૭ કરોડની ગ્રાન્ટ હેઠળ. લક્ષ્ય છે ઉના તાલુકાનાં ખજૂદ્રા, ખત્રીવાડા, દૂધાડા, ખાણ અને સીમરમાં ૧,૧૦૦ નાના, સીમાંત અને જમીનવિહોણા પરિવારોની આવક.
પહેલું વર્ષ પાયાના, દેખાડા વગરના કામમાં ગયું. અમે પાંચેય ગામનાં બધાં ૨,૪૮૬ ઘરોનો સર્વે કર્યો — નમૂનો નહીં, ૧૦૦% — અને ૧૪,૨૨૮ લોકોની વિગત નોંધી, સરેરાશ છ જણનું ઘર. આવક વિશે પછી કરાયેલો કોઈ પણ દાવો આ આધારરેખા સામે જ મપાશે.
કાર્યક્રમ એક ઇનપુટને બદલે આખા ઘરના અર્થતંત્ર પર કામ કરે છે: પાણી માટે ટપક સિંચાઈ અને કૂવા રિચાર્જ; જમીન માટે જિપ્સમ, માટી પરીક્ષણ, મલ્ચિંગ, IPM અને INM; નવા પાક તરીકે નાળિયેર અને શાકભાજીની ટ્રેલિસ; પશુપાલન માટે પશુ આરોગ્ય કેમ્પ અને કૃત્રિમ ગર્ભાધાન; અને સામગ્રી સ્થાનિક રીતે મળતી રહે તે માટે બાયો-ઇનપુટ કેન્દ્રો. ક્લસ્ટર સમિતિઓ અને અગ્રણી ખેડૂતો મુલાકાતો વચ્ચે કામ ચાલુ રાખે છે.
પહેલા વર્ષે છૂટા થયેલા ₹૧.૧૭ કરોડમાંથી ₹૭૭.૯ લાખ ખર્ચાયા.
પરિણામ હજુ નથી — પહેલું વર્ષ ટીમ, આધારરેખા અને વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં ગયું. એક વાત અત્યારે જ કહેવા જેવી છે: સ્વીકાર આપોઆપ થતો નથી. પહેલા વર્ષે ટપક માટે પૂછાયેલા ખેડૂતોમાંથી મોટા ભાગનાએ ના પાડી — મોટે ભાગે એટલા માટે કે પાણી એટલું ભરોસાપાત્ર નથી કે આટલું રોકાણ પોસાય, અથવા પોતાનો ફાળો ભરવો શક્ય નથી. ખરી અડચણ એ છે, અને આવક પર અસરનો દાવો કરતાં પહેલાં એનો જવાબ આપવો પડશે.
પશુપાલન
ઘણાં ઘરોમાં ગાય કે ભેંસ એકમાત્ર એવી મિલકત છે જે મોસમી નહીં પણ સાપ્તાહિક રોકડ આપે છે. અમે BAIF સાથે SSS-AI કાર્યક્રમ મારફતે પશુ આરોગ્ય કેમ્પ ચલાવીએ છીએ અને સંવર્ધન, ખાણ અને ઉત્પાદકતા પર કામ કરીએ છીએ. દેખાડાવાળું કામ નથી, અને ગ્રામીણ મહિલાની આવક વધારવાની સૌથી ભરોસાપાત્ર રીતોમાંની એક છે.
રક્તપિત્ત વસાહતો
૨૦૧૩થી ૨૦૧૮ સુધી, સાસાકાવા ઇન્ડિયા લેપ્રસી ફાઉન્ડેશન સાથે, અમે જૂનાગઢ અને ભાવનગરની રક્તપિત્ત વસાહતોના પરિવારો સાથે કામ કર્યું — એવા સમુદાયો જેમને કલંકે સામાન્ય આર્થિક જીવનમાંથી બહાર રાખ્યા હતા. જૂનાગઢના પાંચ યુવાનોને શમિયાણા અને મંડપ સજાવટમાં, ભાવનગરની પાંચ મહિલાઓને સિલાઈ અને તૈયાર કપડાંમાં તાલીમ અપાઈ.
વ્યક્તિગત સફળગાથા
ઉપર દર્શાવેલા આંકડા કોઈ એક પરિવારના જીવનમાં કેવો બદલાવ લાવે છે તેનું ચિત્ર
અન્ય કાર્યક્રમો
ટકાઉ ખેતી
૩૦,૦૦૦ ખેડૂતોને ખર્ચ ઘટાડવામાં, જમીન સુધારવામાં અને નબળા વર્ષોમાં ટકી રહેવામાં મદદ.
વધુ જાણો
પર્યાવરણીય ટકાઉપણું અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા
ખેત તલાવડી, ચેકડેમ, ૧.૪ લાખ વૃક્ષો અને ૩૦ પ્રશિક્ષિત આપત્તિ-પ્રતિભાવ સ્વયંસેવકો — ભૂગર્ભજળ અને ખરાબ વર્ષનો સામનો કરવાની ગામની ક્ષમતા, બંનેનું પુનર્નિર્માણ.
વધુ જાણો
આરોગ્ય અને સુખાકારી
એવા ગામોમાં કેન્સર વહેલું પકડતા તપાસ કેમ્પ, જ્યાં મહિલાઓ ભાગ્યે જ નિષ્ણાત સુધી પહોંચે છે.
વધુ જાણોટકાઉ કાર્ય માટે આપના સહયોગની જરૂરિયાત છે.
તમારું યોગદાન પર્યાવરણ અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા, ટકાઉ ખેતી, આજીવિકા, આરોગ્ય અને જ્ઞાનની વહેંચણી જેવા લાંબા ગાળાના કાર્યોમાં વપરાય છે. ભારતમાં કરાતા તમામ દાન સેક્શન 80G હેઠળ ૫૦% કર મુક્તિ (Tax Deduction) માટે પાત્ર છે.